Government <3 Art

02-12-2014 | Een geryclede blog, geschreven in 2011, toen ik een jaar in Londen woonde.

18257

Ik lees op internet over de bezuinigingsplannen van Halbe Zijlstra, de Mars der Beschaving die afgelopen weekend in Nederland is gehouden en de fenomenale speech die Ramsey Nasr daar gehouden heeft. En ik maak me net als zoveel anderen zorgen over de gevolgen van dit cultuurbeleid, maar ook over het gezondheidsbeleid, het buitenland(er)beleid en de boodschap die de regering probeert over te brengen in het algemeen. Zijn dit ad hoc beslissingen om Henk & Ingrid zoet te houden? Of, zoals Ramsey Nasr het uitdrukt: “Geen van onze politieke leiders vertoont oprechtheid. Geen van hen vertoont de moed boven zichzelf uit te stijgen en keuzes te maken in het belang van een land.”

Dat er een politiek besluit is genomen dat er bezuinigd moet worden, oké; dat het efficiënter kan, terecht. Maar de neerbuigende toon waarop over deze sectoren gesproken wordt, stuit me tegen de borst. Wat betreft mijn eigen vakgebied zou ik tegen het kabinet willen zeggen: breng beslist eens een bezoek aan Whitechapel Gallery. Al sinds 1901 wordt hier de bevolking van de (toen al) aandachtswijk Oost-Londen voorzien van  prachtige tentoonstellingen over hedendaagse kunst en fotografie. Gratis en voor niks, want kunst dient in Engeland voor iedere belastingbetaler toegankelijk te zijn. Omdat de galerie zo vlak bij St George’s gelegen is, ga ik er vaak even kijken in de lunchpauze en ik kom er altijd weer verfrist en verrijkt naar buiten, al was ik er maar tien minuten. ‘Even de ogen wassen’, noemt Henk Schiffmacher dat.

Op dit moment is er een tentoonstelling te zien van kunstwerken uit de collectie van de Britse overheid. Al sinds 1898 worden er schilderijen, beeldhouwwerken en foto’s, oud en nieuw, aangekocht om Britse kunst en kunstenaars te promoten. Nieuwe ministers en ambassadeurs mogen bij aanvaarding van hun post iets voor aan de kantoorwand uitzoeken, en het ligt voor de hand dat ze met hun keuze ook een boodschap willen overdragen. Het leuke is dat de selectie van de hier tentoongestelde werken gemaakt is  door zeven politiek geëngageerde Britten, onder wie Samantha Cameron, de vrouw van de premier, Peter Mandelson, oud-minister, en Nick Clegg, vice-premier.

Zowel Clegg als Mandelson kozen voor een foto van David Dawson uit 2001. We kijken vanuit het perspectief van de Britse schilder Lucian Freud, die bezig is een portret te maken van de Queen. We zien haar tweemaal: in het echt, keurig rechtop, met kroon, mantelpak en handtasje binnen handbereik, en nogmaals op een piepklein schilderijtje op een ezel. Een intiem inkijkje – je voelt je een beetje gluurderig haast, alsof je de twee op een kwetsbaar moment betrapt.

Waarom deze foto? Wilden Clegg en Mandelson hun liefde voor het koningshuis hiermee kenbaar maken? Of juist de koningin in menselijke proporties laten zien? Zulke vragen spoken onherroepelijk door je hoofd als je door de tentoonstelling loopt. Sommige keuzes liggen voor de hand (het gezicht op Caïro, uitgekozen door de voormalige ambassadeur van Caïro); anderen doen je afvragen wat ze over de persoon en hun diplomatieke functie zeggen. Ook in het Verenigd Koninkrijk wordt maar liefst 350 miljoen pond bezuinigd op cultuur.  En deze tentoonstelling is ongetwijfeld een poging om een fractie van de meer dan 10.000 werken in de rijkscollectie voor de Britse burger open te stellen, en het bestaan van de collectie daarmee te verantwoorden in tijden van bezuiniging. Maar een ding wordt duidelijk: kunst heeft zeggingskracht, of die nu diplomatiek is of maatschappijkritisch, en Britse politici zijn niet bang die zeggingskracht te gebruiken. Hiermee laten ze zien dat kunst geen obscure vrijetijdsbesteding is van een paar halfzachte elitairen, maar een subtiele en intrigerende rol kan spelen in de politiek en diplomatiek. Zoals de voormalige ambassadeur van Cairo en huidig hoofd van de Intelligence Service (de Britse AIVD), Sir John Sawers, het omschrijft:

“I loved the richness of colour of Claude Heath’s Ben Nevis on Blue. I recall a negotiation on Iran I chaired sitting under this picture. When the going got tough between Americans, Europeans, Russians and Chinese, we took a break for tea and reflected on the art work. Agreement was reached an hour later.”

Open Paushuize

Benieuwd naar de geschiedenis achter deze serie schilderijen van paus Adrianus VI, die tegenwoordig in Paushuize hangt? Zondag 30 november is het weer Open Paushuize en geef ik vanaf 11 uur een gratis rondleiding.

Voor meer info zie www.paushuize.nl.

Huis_Paus_Adriaan,_muurschildering_op_doek_in_de_Pauszaal_-_Utrecht_-_20236481_-_RCE
De Pauszaal in Utrecht, 1911 [Beeld: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed via Wikimedia Commons]

De smaak van de negentiende eeuw

Gisteren mocht ik een rondleiding geven door Paushuize voor de vrienden van het Utrechtse Toonkunstkoor. Het programma had een negentiende-eeuws tintje: later op de middag zou een concert volgen van César Franck (1822-1890) in de Willibrordkerk (1875-1891), en tussendoor was er een lunch, geinspireerd op de menu’s van de Parijse bistro’s uit die tijd.

Het was niet moeilijk om een brug te slaan tussen Paushuize en het negentiende-eeuwse programma van die dag. Paushuize heeft, hoewel het van buiten nog grotendeels het zestiende-eeuwse gebouw is dat door paus Adriaan werd neergezet, een duidelijk negentiende-eeuws stempel gekregen. De balzaal (oorspronkelijk de vergaderzaal van de Provinciale Staten) is in 1830 aangebouwd door Christiaan Kramm en tussen 1888 en 1890 gedecoreerd onder leiding van Jacobus van Lokhorst. Van Lokhorst was Rijksbouwkundige en zag bij zijn iets oudere collega Pierre Cuypers de rijkbeschilderde interieurs van zijn kerken en het Rijksmuseum tot stand komen. Voor Paushuize koos Van Lokhorst voor een verrassende insteek: niet neogotisch of neoclassicistisch, zoals de interieurs van Cuypers, maar neo-pompeiiaans, geinspireerd op de muurschilderingen die in Pompeii werden aangetroffen. Deze keuze is uniek in Nederland: nergens anders bevindt zich een muurschildering in een dergelijke stijl.

In dezelfde tijd werd, een paar honderd meter verderop, gewerkt aan een ander groot decoratieprogramma. Het interieur van de Willibrordkerk werd ontworpen door leden van het Sint Bernulphusgilde, een Utrechtse vereniging van priesters en kunstenaars die rooms-katholieke kerken wilden inrichten in neogotische stijl. Specifiek propageerden zij een stijl die teruggreep op de lokale Nederrijnse gotiek. Met gebundelde krachten is in de Willibrordkerk een indrukwekkend Gesamtkunstwerk tot stand gekomen met houstnijwerk, gebrandschilderde ramen, smeedwerk en muurschilderingen.

De behoorlijk aanwezige schilderingen in neostijlen, vol gesjabloneerde vormen met uitgesproken kleuren, raakten in de twintigste eeuw uit de gratie. Het Rijksmuseum werd geheel gewit, de balzaal van Paushuize werd overgeschilderd in bescheiden pasteltinten en de Willibrordkerk kwam in ernstige staat van verval terecht. Het had niet veel gescheeld of we hadden nooit meer iets van deze bijzondere interieurs met eigen ogen kunnen aanschouwen. Toch zijn uiteindelijk alledrie de gebouwen in de afgelopen jaren gerestaureerd. Latere verflagen werden voorzichtig afgekrabt en zowel het Rijksmuseum als Paushuize kregen de oorspronkelijke beschildering terug. De schilderingen van de Willibrordkerk waren ernstig beschadigd, maar zijn behoedzaam teruggerestaureerd. We kunnen er nu weer doorheen wandelen en onze ogen uitkijken. Zo’n middag met rondleiding, lunch en concert maakt daarom extra duidelijk: de waardering voor de smaak van de negentiende eeuw is teruggekeerd.

De Willibrordkerk

Lezing voor KLU

Op 15 en 29 november zal ik een lezing en excursie over Paushuize geven voor cursisten van Kunsthistorische Leergangen Utrecht, oftewel KLU. Tijdens de lezing zal ik ingaan op de naamgever van het huis, Paus Adriaan, maar ook op de opeenvolgende bewoners en de veranderingen die zij in het gebouw aanbrachten. Ook de recente restauratie komt aan bod.

Ik hoop aan de cursisten over te brengen waarom Paushuize zo’n bijzonder gebouw is en waarom het in de loop der eeuwen altijd prominente bewoners aangetrokken heeft – niet alleen lokaal maar ook nationaal en internationaal. Niet alleen de betrokkenheid van de paus, vijf eeuwen geleden, maar juist alle lagen van de geschiedenis die daarna gekomen zijn, maakt dit tot een bijzonder stadspaleis.

IMG_20140626_195932
Foto: Froukje van der Meulen

Open Paushuize

Aanstaande zondag, de laatste zondag van de maand, is Paushuize weer gratis te bezoeken onder begeleiding van een rondleiding. Benieuwd naar de geschiedenis achter deze prachtig gerestaureerde neo-pompeiiaanse balzaal? Kom naar de rondleiding, 26 oktober. Verzamelen vanaf 10.45 uur op de binnenplaats.

SAM_4831 (2)
Foto: Maurice Mourad

De waarde van Open Monumentendag

Open Monumentendag is een dag van gluren bij de buren, van het beleven van lokale geschiedenis en het verbazen om verborgen schatten in de stad. Maar het is ook een dag van stilstaan bij de waarde van monumenten.

Het artikel dat ik schreef over de waarde van Open Monumentendag kun je hier bekijken.

Prins-Claus-Utrecht-1987-Foto-gemeente-Utrecht_800px

Introducing: Open Paushuize!

De gratis rondleidingen die ik elke maand in Paushuize geef, hebben een nieuw jasje gekregen. Vanaf nu worden ze elke laatste zondag van de maand gegeven onder de noemer Open Paushuize. Een vast moment en een eigen ‘beeldmerk’ zorgt hopelijk voor meer bekendheid van deze gratis rondleidingen. Want Paushuize is nog altijd een van Utrechts best bewaarde geheimen, en wat mij betreft komt daar gauw verandering in.

Dus: tot Open Paushuize! Banner 220x120 px1

Recap: Open Monumentendag

Maar liefst 15.000 mensen hebben Open Monumentendag in Utrecht bezocht. Het weer was stralend, de vrijwilligers enthousiast en overal in de stad waren mensen met Open Monumentendagkranten te zien.

Ook in Paushuize was het druk: tussen tien uur ’s ochtends en vijf uur ’s middags hebben maar liefst 580 mensen een rondleiding van drie kwartier gekregen. Er moest soms gewacht worden, maar gelukkig scheen de zon en grepen de bezoekers de kans om even uit te puffen in de binnentuin van Paushuize.

Nu op naar volgend jaar. Het nieuwe thema is Kunst en Ambacht en de mooiste monumenten schieten mij alweer te binnen…

Paushuize OMD 2014
Foto: Froukje van der Meulen.

Open Monumentendag 2014

13-09-2014 | Op 13 september is het weer Open Monumentendag. Het thema is dit jaar ‘Op Reis!’. Hoewel veel mobiel erfgoed verloren is gegaan, vinden we in Utrecht gelukkig nog heel wat koetshuizen, pelgrimskerken, brugwachtershuisjes, gasthuizen en een prachtige koninklijke wachtkamer in het Spoorwegmuseum (zie foto). Ook Paushuize – wiens oorspronkelijke eigenaar zelf een reiziger tegen wil en dank was – is de hele dag geopend met rondleidingen.

Voor het volledige programma zie www.openmonumentendagutrecht.nl.

Koninklijke wachtkamer in het spoorwegmuseum [Beeld: Wikimedia Commons]