Paushuize goed bezocht tijdens Open Monumentendag 2018

Door de hele stad liepen gister weer mensen met een Open Monumentendagkrant, en de bekende vlaggen wapperden bij zo’n zeventig monumenten voor de deur. Ook Paushuize is weer druk bezocht: zo’n 650 bezoekers kregen een rondleiding door één van de elf vrijwilligers, en nog veel meer mensen genoten op de zonnige binnenplaats van muziek van het Provinciekoor, een lezing over Paushuize in Europees perspectief door Wybo Heere of van een vers gezette cappuccino van BabesCoffee. Ook konden ze in de militaire wachthuisjes op de foto of de mini-expo met foto’s uit het Utrechts Archief bekijken. Met dank aan de fantastische vrijwilligers, de enthousiaste bezoekers en het mooie weer kunnen we weer terugkijken op een geslaagde editie!

5 tips voor Open Monumentendag 2018

Bezoekers aan de Villa Sybold van Ravesteyn tijdens Open Monumentendag 2017. (Foto: Froukje van der Meulen)

Tijdens Open Monumentendag in Utrecht zijn morgen er zo’n 70 monumenten geopend voor publiek. Waar te beginnen? Mijn 5 tips:

1. Het Anatomiegebouw

Voor een prachtig voorbeeld van de Amsterdamse School in Utrecht ga je naar het het Anatomiegebouw, het minder bekende zusje van het Postkantoor op de Neude, naar ontwerp van dezelfde architect, Joseph Crouwel. Het is gebouwd als Veterinair Anatomisch Instituut voor de Veeartsenijschool in 1918. Let binnen vooral op de beeldhouwwerken van H.A. van den Eijnde (lees hierover ook dit artikel van Arjan den Boer) en de snijzaal.

2. Villa Sybold van Ravesteyn

Deze bescheiden villa, gebouwd in 1932 voor en door Sybold van Ravesteyn, zou ik zelf wel willen bewonen. Ik houd van de combinatie van de strakke lijnen van het Nieuwe Bouwen en de ronde krul waar Van Ravesteyn zo bekend (en verguisd) mee is geworden. Hier krijg je echt het gevoel dat je bij de architect thuis mag kijken (en getuige de foto bovenaan voelen de bezoekers zich ook helemaal thuis). Lees meer over dit huis op de website van Hendrick de Keyser, de eigenaar van het gebouw.

3. Societeit PHRM

Normaal gesproken is het Gele Kasteel op het Janskerkhof niet toegankelijk voor niet-leden, maar tijdens Open Monumentendag kan iedereen, student of geen student, man of vrouw, binnen kijken. Ontworpen in 1899 door A.H. Zinsmeister en nog steeds in gebruik als sociëteit van het Utrechtsch Studenten Corps, doet het gebouw met de lichtgele bakstenen denken aan het werk van Berlage. Vergeet behalve binnen ook niet even buiten te kijken, naar de beeldhouwwerken op de gevel.

4. Logegebouw Vrijmetselarij

Het leuke van Open Monumentendag is dat je op plekken kunt komen die normaal gesproken niet toegankelijk zijn, en die daardoor iets geheimzinnigs hebben. Dat geldt zeker voor het Logegebouw van de Vrijmetselarij. Dit pand maakt ook deel uit van de route van het Beladen Erfgoed langs de Maliebaan.

5. Voormalige Paus Adriaanschool

Het oorspronkelijke geboortehuis van paus Adriaan VI is allang verdwenen, maar begin twintigste eeuw werd op deze plek de Paus Adriaanschool gebouwd, die in naam nog herinnert aan de enige Nederlandse paus ooit. Ik ga morgen op onderzoek uit om te zien of er behalve de naamgeving nog meer sporen van Adriaan te vinden zijn.

Ga voor het hele programma naar de website van Open Monumentendag Utrecht.

Open Monumentendag 2017 – extra feestelijk jubileumprogramma!

Ondanks het onstuimige weer – van regen naar zonneschijn en een onweersbui tussendoor – was het weer een drukbezochte dag in Paushuize, waar bezoekers tijdens een speciaal jubileumprogramma kennis konden maken met vijf eeuwen geschiedenis van deze plek. 520 mensen kregen een rondleiding, en nog veel meer mensen bezochten de binnenplaats, met optredens van het Provinciekoor en lezingen van Paus Adrianus VI-biograaf Twan Geurts en Wybo Heere, die sprak over de bewonersgeschiedenis van Paushuize. Met veel dank aan de rondleiders, poortwachters, sprekers en koorleden die het vijfhonderdjarige Paushuize dit jaar extra in de belangstelling zetten!

Rondleider Hub vertelt over de geschiedenis van de Soetesalon.

De lezingen werden goed bezocht – ook tijdens regen zat je droog!

Elke bezoeker werd met een stickertje in een groep ingedeeld.

Poortwachters Wander en Lydia zijn er klaar voor!

Het koor bestaat uit ambtenaren van de Provincie Utrecht.

Het is weer bijna Open Monumentendag!

Volgende week zaterdag, 9 september, is het weer Open Monumentendag. Paushuize is die dag ook weer geopend met een extra gevuld programma, om te vieren dat het pand 500 jaar bestaat dit jaar!

Tussen 10 en 16.15 uur gaat er elk kwartier een rondleiding van start, er is muziek van het Provinciekoor en op gezette tijden zijn er korte lezingen van Twan Geurts, de biograaf van paus Adrianus VI (om 11, 13, 15 uur) en van Wybo Heere, die de notariële archieven heeft nageslagen op de bewoners van Paushuize (om 12, 14 en 16 uur).

Het hele programma is te vinden op de website van Open Monumentendag Utrecht.

Paushuize op de radio

Afgelopen donderdag was ik te gast op Radio M in het lunchprogramma Aan Tafel met Conny Kraaijeveld. Ik mocht vertellen over Paushuize en Open Monumentendag en mijn persoonlijke tips uit de doeken doen.

Luister het gesprek hier terug (na het nieuws van 13 uur).

Mijn Monument is Paushuize

mijnmonument

Voor de landelijke website van de Open Monumentendag werd ik geïnterviewd over ‘mijn monument’: Paushuize. Over een monument dat toch ook gewoon een oud huis is, de betekenis van dit monument in de huidige tijd en hoe het is om mensen hier rond te leiden.

Paushuize is tijdens Open Monumentendag (10 september) weer geopend met elk kwartier een rondleiding over de beletage. Ook wordt er een lezing over paus Adrianus VI gegeven door historicus Ton van Schaik, en is er op de binnenplaats een koffiebakfiets van Kawa Coffee & Shakes.

Lees het interview hier.

Open Monumentendag 2015 groot succes!

Open Monumentendag 2015 is achter de rug, en ik kijk terug op een geslaagde dag. Alleen al in Paushuize hebben ruim 600 bezoekers een rondleiding door de salons en de balzaal gekregen van een van de vrijwillige – fantastische – gidsen. Nog meer mensen hebben ook een kijkje genomen op de binnenplaats, waar workshops werden gegeven door de restauratoren van de balzaal, Peter Dijkman en Claudia Junge. In de stad Utrecht zijn er ruim 17.000 bezoekers geteld, met als grote uitschieter het Hoofdpostkantoor op de Neude. Het weer was goed, de sfeer relaxed, de opkomst enorm. Kortom: een groot succes!

IMG_20150912_124217~2
Foto’s: Froukje van der Meulen
IMG_20150912_110453 IMG_20150912_101609 IMG_20150912_124137

Open Monumentendag Utrecht: mijn 7 favorieten

Foto: www.postkantoor-utrecht.nl
Foto: www.postkantoor-utrecht.nl
Toen het thema van Open Monumentendag 2015 bekend werd gemaakt, ‘Kunst en Ambacht’, was ik meteen enthousiast. Als liefhebber van oude interieurs kon ik mijn hart ophalen dit jaar. Want al die stucplafonds, goudleerbehangsels, muurschilderingen en geglazuurde tegeltjes, dat is ook allemaal ambacht. Bovendien was het ook een mooie aanleiding om alle musea en galeries in Utrecht actief te betrekken. Het gevolg is een goed gevuld en verrassend programma met 70 opengestelde monumenten, waarin mensen worden uitgedaagd naar de details te kijken en zich af te vragen: hoe werd dat nou precies gemaakt, die wandtapijten, sgraffito’s en dat ambachtelijk baksteenwerk? Hieronder een selectie van mijn favorieten. Wat moet je echt gaan zien in Utrecht dit jaar?

1. Voormalige synagoge

Een zeldzaam compleet Art Deco-interieur is de voormalige synagoge aan de Springweg. Ik ga hier niet teveel over zeggen: je moet de column van Arjan den Boer maar even lezen.

2. Paushuize

Paushuize is natuurlijk het leukste monument van Utrecht (zeg ik niet geheel onbevooroordeeld), en daarmee ook een van de drukst bezochte monumenten tijdens deze dag. Elk kwartier gaat er een rondleiding van start. Voor de mensen die even moeten wachten tot ze naar binnen mogen, is er de mogelijkheid om een miniworkshop sjablonen maken te volgen. Want die mooi beschilderde balzaal is niet helemaal met de hand beschilderd: er is ook gebruik gemaakt van sjablonen. De enthousiaste restauratoren Peter Dijkman en Claudia Junge vertellen je er alles over.

3. Hoofdpostkantoor

Natuurlijk bij iedereen bekend, dit knappe staaltje Amsterdamse School op de Neude. Maar wat het extra leuk maakt dit jaar: een rondleiding van een juniorgids, oftewel een goed voorbereide leerling van de Kathedrale Koorschool uit groep 6, 7 of 8.

4. Wandtapijten, goudleerbehang en sgrafitto

Het eerste wat je doet als je in een nieuw huis komt wonen, is de muren verven. Het is dus bijzonder dat er nog op verschillende plekken in Utrecht de oude wandbekleding bewaard is gebleven. In het Bartholomeus Gasthuis vind je prachtige wandtapijten, Delftse gobelins uit 1632. In de kapittelkamer van de Janskerk en in de Regentenzaal op de Springweg vind je nog mooie voorbeelden van goudleerbehang (al is die in de Regentenzaal een vroeg twintigste-eeuwse imitatie – een bijzonderheid op zich). Het trappenhuis van het Utrechts Archief laat een modernere vorm van wanddecoratie zien: een sgraffito van Jan Goeting uit de jaren ’50.

5. Rondleidingen door studenten kunstgeschiedenis

Tijdens drie themarondleidingen word je door kunstgeschiedenisstudenten rondgeleid langs stucwerk, glas-in-loodplafonds en grisailles (‘Kijk eens naar boven!’), behang, muurschilderingen en tapijten (‘Aan de muur’) of ‘Beelden en bakstenen aan de gevel’. De studenten hebben de inhoud zelf samengesteld en hebben zich verdiept in de gebruikte technieken, dus laat je verrassen door deze specialisten in de dop!

6. Restauratie-ateliers

De Utrechtse musea stellen dit jaar hun restauratie-ateliers open voor publiek. Het Catharijneconvent laat zien hoe de in 2013 gestolen monstrans hersteld is. In het Utrechts Archief wordt verteld over de restauratie van archiefstukken. Het restauratie-atelier van Museum Speelklok bevindt zich in Flora’s Hof en hier kun je eindelijk eens zien: hoe restaureer je nou een kermisorgel?

7. Galeries

Ook de galeries van Utrecht blinken uit in hun betrokkenheid. In de galerie van Frank Welkenhuysen is restauratie-advies te krijgen. Dapiran Art Project Space toont een film over de geschiedenis van het monument waarin de galerie gevestigd is. En kijk ook eens buiten de historische binnenstad: EXbunker, de expositieruimte in de Tweede Wereldoorlogbunker in het Wilhelminapark, vertoont ook een film over de geschiedenis van dit bouwwerk.

Binnen kijken bij Sic Semper

Torentjes, tegeltjes, smeedwerk, metselwerk: aan ambachtelijk handwerk geen gebrek. Schuin tegenover Paushuize, op de hoek van de Trans en de Nieuwegracht, staat het wonderlijke pand Sic Semper. In voorbereiding voor Open Monumentendag Utrecht, dat dit jaar als thema ‘Kunst en Ambacht’ heeft, mocht ik er vast even binnen kijken.

Alle foto's in dit artikel: Froukje van der Meulen
Alle foto’s in dit artikel: Froukje van der Meulen

Oranjesociëteit

De herensociëteit Sic Semper werd in 1775 opgericht en lieten een eigen verenigingsgebouw bouwen op de hoek van de Trans en de Nieuwegracht, in de tuin van de voormalige Paulusabdij. De sociëteit werd ook wel een Oranjesociëteit genoemd omdat de leden ervan voorstanders waren van het stadhouderlijke bewind. Op last van Koning Lodewijk Napoleon werd de naam Oranjesociëteit verboden en werd de sociëteit omgedoopt tot Sic Semper (‘Zo is het en zo zal het altijd zijn’). Onder de leden bevonden zich veel garnizoensleden, ambtenaren, adellijken en vermogenden. Zoals de sociëteit omschreven werd in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 1844: ‘De sociëteit Sic Semper, ofschoon zonder eenigen politieken invloed, werd te allen tijde, zoals zij nu nog is, beschouwd als de voornaamste; zij heeft de meeste leden en men betaalt er de hoogste contributie’. Gezelligheid was het belangrijkste doel van de sociëteit: men dronk er drankjes, voerde gesprekken en speelde kaartspelen en biljard. Een kastelein, in dienst van de sociëteit, bediende de leden.

Uitbreiding

In 1838 werd een tweede huis aan de Nieuwegracht aangekocht en samengetrokken met het bestaande pand. De gevel werd vernieuwd en er verrees een witgepleisterd gebouw. Dit gebouw is ook afgebeeld op de huidige gevelsteen. De steeds groeiende sociëteit had meer ruimte nodig en in 1890 werd dan ook besloten een derde pand aan te kopen, de bestaande panden af te breken en een geheel nieuw gebouw op te trekken.

Voor het ontwerp werd een prijsvraag uitgeschreven, die werd gewonnen door P.J. Houtzagers (1857-1944). Hij liet zich inspireren door de middeleeuwen, maar het ontwerp vertoont ook kenmerken van de Art Nouveau. Het ambachtelijke middeleeuwse metselwerk langs de ramen en in de hoeken is rijk gedetailleerd. De torentjes doen middeleeuws aan, maar het smeedwerk is eerder Art Nouveau met weelderige bloemen. De hoge schoorsteen is naar Engels voorbeeld gemaakt. Het meest in het oog springend zijn misschien wel de tegeltableaus met bloemen en een pauw. De bloementegels zijn ontworpen door Houtzagers, maar uitgevoerd door zijn leerling Jozef Willem Nicolaas Merckelbagh (1859-1922). Het tableau met de pauw is mogelijk door Merckelbagh ontworpen, want het is ook door hem gesigneerd. De voorstellingen doen sterk denken aan het werk van William Morris met zijn Arts en Craftsbeweging. Zijn leerling J.P. Lamie heeft de gevelsteen van de Sociëteit Sic Semper gehakt en het beeldhouwwerk van de zandstenen schoorsteenmantels in de conversatiezaal en de leeszaal op de begane grond gemaakt.

Een plattegrond van het nieuwe gebouw toont op de begane grond een conversatiezaal, een biljardzaal, een grote en een kleine salon, een leeskamer, een keuken, een vestiaire en een dessertkamer. Op de eerste verdieping twee vergaderkamers, een kamer voor de commissarissen van de vereniging en de kasteleinswoning.

SAM_5474

Niet voor altijd

Het ledenaantal nam na de nieuwbouw echter niet toe, maar liep gestaag terug. Het aantal daalde tussen 1890 en 1910 van 290 naar 113. Wat de reden voor deze terugloop in ledenaantal was, is niet precies te achterhalen; misschien heeft het te maken met de veranderingen in de standenstructuur in Nederland. De industrialisatie zorgde voor het ontstaan van een nieuwe elite, en ook verhuisden veel welgestelden rondom de eeuwwisseling naar de Heuvelrug.

In 1914 werd het gebouw verkocht aan de gemeente, die het verhuurt aan het Rijk voor de huisvesting van de Centrale Raad van Beroep. In 1979 verhuisde de Raad naar de Maliebaan en de voormalige sociëteit werd tijdelijk verhuurd aan een sportschool en een dansinstituut.

In 1989 werd het gebouw verkocht aan bouwbedrijf Jurriens, dat het in 1990 verbouwde en geschikt maakte voor 12 appartementen. Architect Aart Oosting maakte het ontwerp voor deze omvangrijke interne verbouwing. In 2001 werd het gebouw op de rijksmonumentenlijst geplaatst.

Sinds de verbouwing is Sic Semper onderverdeeld in twaalf appartementen. Hierdoor is van de oorspronkelijke interieurs niet veel meer te zien, op de betimmering en een aantal schouwen na. De hal is prachtig gerestaureerd waarbij de oorspronkelijke betimmering gekopieerd is, zodat het in de hele hal doorloopt. Het trappenhuis toont ook nog de oorspronkelijke betimmering, hier en daar wat stucwerk en ook het daklicht van glas-in-lood is indrukwekkend. Dat dit een van de meest chique plekken van Utrecht was, is misschien niet meer helemaal te zien, maar de gevel, de hal en het trappenhuis ademen de sfeer van de laat-negentiende eeuw nog voorzichtig na.

IMG_20150512_113021-2

Met dank aan de syllabus ‘Geschiedenis van de sociëteit Sic Semper’, samengesteld door G. Wiechers, 2005.

Recap: Open Monumentendag

Maar liefst 15.000 mensen hebben Open Monumentendag in Utrecht bezocht. Het weer was stralend, de vrijwilligers enthousiast en overal in de stad waren mensen met Open Monumentendagkranten te zien.

Ook in Paushuize was het druk: tussen tien uur ’s ochtends en vijf uur ’s middags hebben maar liefst 580 mensen een rondleiding van drie kwartier gekregen. Er moest soms gewacht worden, maar gelukkig scheen de zon en grepen de bezoekers de kans om even uit te puffen in de binnentuin van Paushuize.

Nu op naar volgend jaar. Het nieuwe thema is Kunst en Ambacht en de mooiste monumenten schieten mij alweer te binnen…

Paushuize OMD 2014
Foto: Froukje van der Meulen.