Open Monumentendag Utrecht: mijn 7 favorieten

Foto: www.postkantoor-utrecht.nl
Foto: www.postkantoor-utrecht.nl
Toen het thema van Open Monumentendag 2015 bekend werd gemaakt, ‘Kunst en Ambacht’, was ik meteen enthousiast. Als liefhebber van oude interieurs kon ik mijn hart ophalen dit jaar. Want al die stucplafonds, goudleerbehangsels, muurschilderingen en geglazuurde tegeltjes, dat is ook allemaal ambacht. Bovendien was het ook een mooie aanleiding om alle musea en galeries in Utrecht actief te betrekken. Het gevolg is een goed gevuld en verrassend programma met 70 opengestelde monumenten, waarin mensen worden uitgedaagd naar de details te kijken en zich af te vragen: hoe werd dat nou precies gemaakt, die wandtapijten, sgraffito’s en dat ambachtelijk baksteenwerk? Hieronder een selectie van mijn favorieten. Wat moet je echt gaan zien in Utrecht dit jaar?

1. Voormalige synagoge

Een zeldzaam compleet Art Deco-interieur is de voormalige synagoge aan de Springweg. Ik ga hier niet teveel over zeggen: je moet de column van Arjan den Boer maar even lezen.

2. Paushuize

Paushuize is natuurlijk het leukste monument van Utrecht (zeg ik niet geheel onbevooroordeeld), en daarmee ook een van de drukst bezochte monumenten tijdens deze dag. Elk kwartier gaat er een rondleiding van start. Voor de mensen die even moeten wachten tot ze naar binnen mogen, is er de mogelijkheid om een miniworkshop sjablonen maken te volgen. Want die mooi beschilderde balzaal is niet helemaal met de hand beschilderd: er is ook gebruik gemaakt van sjablonen. De enthousiaste restauratoren Peter Dijkman en Claudia Junge vertellen je er alles over.

3. Hoofdpostkantoor

Natuurlijk bij iedereen bekend, dit knappe staaltje Amsterdamse School op de Neude. Maar wat het extra leuk maakt dit jaar: een rondleiding van een juniorgids, oftewel een goed voorbereide leerling van de Kathedrale Koorschool uit groep 6, 7 of 8.

4. Wandtapijten, goudleerbehang en sgrafitto

Het eerste wat je doet als je in een nieuw huis komt wonen, is de muren verven. Het is dus bijzonder dat er nog op verschillende plekken in Utrecht de oude wandbekleding bewaard is gebleven. In het Bartholomeus Gasthuis vind je prachtige wandtapijten, Delftse gobelins uit 1632. In de kapittelkamer van de Janskerk en in de Regentenzaal op de Springweg vind je nog mooie voorbeelden van goudleerbehang (al is die in de Regentenzaal een vroeg twintigste-eeuwse imitatie – een bijzonderheid op zich). Het trappenhuis van het Utrechts Archief laat een modernere vorm van wanddecoratie zien: een sgraffito van Jan Goeting uit de jaren ’50.

5. Rondleidingen door studenten kunstgeschiedenis

Tijdens drie themarondleidingen word je door kunstgeschiedenisstudenten rondgeleid langs stucwerk, glas-in-loodplafonds en grisailles (‘Kijk eens naar boven!’), behang, muurschilderingen en tapijten (‘Aan de muur’) of ‘Beelden en bakstenen aan de gevel’. De studenten hebben de inhoud zelf samengesteld en hebben zich verdiept in de gebruikte technieken, dus laat je verrassen door deze specialisten in de dop!

6. Restauratie-ateliers

De Utrechtse musea stellen dit jaar hun restauratie-ateliers open voor publiek. Het Catharijneconvent laat zien hoe de in 2013 gestolen monstrans hersteld is. In het Utrechts Archief wordt verteld over de restauratie van archiefstukken. Het restauratie-atelier van Museum Speelklok bevindt zich in Flora’s Hof en hier kun je eindelijk eens zien: hoe restaureer je nou een kermisorgel?

7. Galeries

Ook de galeries van Utrecht blinken uit in hun betrokkenheid. In de galerie van Frank Welkenhuysen is restauratie-advies te krijgen. Dapiran Art Project Space toont een film over de geschiedenis van het monument waarin de galerie gevestigd is. En kijk ook eens buiten de historische binnenstad: EXbunker, de expositieruimte in de Tweede Wereldoorlogbunker in het Wilhelminapark, vertoont ook een film over de geschiedenis van dit bouwwerk.

Open Paushuize met oude muziek

11914875_1048405348526820_1639531676610677127_n
Foto: Froukje van der Meulen

Aanstaande zondag, 11 uur is er weer een gratis rondleiding in Paushuize, dit keer met een muzikaal tintje dankzij het Festival Oude Muziek. Naast een rondleiding door het huis kun je ook een deel van een klavecimbeloptreden meepikken. Iedereen is welkom!

Open Paushuize

Morgen is het weer Open Paushuize en zal ik om 11 uur een gratis rondleiding geven. Terwijl ik dit typ, slaat de wind langs het huis en is code rood afgekondigd, maar op dit schilderij zien we de Domtoren in een zonnig, mediterraan heuvellandschap. Waar dit vandaan komt? Kom het morgen te weten!
IMG_20150329_103546 (2)
Foto: Froukje van der Meulen

Een pausbeeld gekozen

beeldoplocatie
Foto: www.oud-utrecht.nl

Utrecht krijgt een beeld van paus Adrianus VI. Het beeld, dat een plaats krijgt op Pausdam in Utrecht, is een geschenk van het 75-jarige Prins Bernhard Cultuurfonds aan de inwoners van de stad.

Onlangs werd ik gevraagd om plaats te nemen in de jury die namens het Prins Bernhard Cultuurfonds afdeling Utrecht een ontwerp uit moet kiezen voor het Pausbeeld. Er waren nog twee ontwerpen over: die van Nicolas Dings en Anno Dijkstra. Beide kunstenaars waren gevraagd om een aangepast ontwerp in te dienen.

Op 8 juni hebben Nicolas Dings en Anno Dijkstra hun nieuwe ontwerp gepresenteerd. Hoewel beide ontwerpen de volledige goedkeuring konden wegdragen, was de jury was unaniem: het ontwerp van Anno Dijkstra zal dit jaar nog worden uitgevoerd. Een verrassend, uitnodigend ontwerp is het, een klassiek bronzen standbeeld op een sokkel dat geplaatst is op vier houten wiggen. Het beeld is daardoor een stukje verheven van de grond. De uitdrukking op zijn gezicht, met ogen gesloten, is krachtig en kwetsbaar tegelijk.

Het beeld bevraagt het herdenken van grootheden uit de geschiedenis. Waar een standbeeld normaal gesproken een persoon voor de eeuwigheid wil vastleggen, wordt hier een tijdelijk moment bevroren. De wiggen doen lijken dat het beeld nog niet definitief geplaatst is, maar desgewenst nog een stukje verzet kan worden. Een stukje naar voren, nee toch iets naar achter, of toch maar weer helemaal weghalen… Het wikken en wegen, veranderen en verplaatsen, is typerend voor het pontificaat van Adrianus VI, die de rooms-katholieke kerk van binnenuit op grote wijze wilde hervormen, maar daarbij op weloverwogen en bedachtzame wijze te werk ging.

Ik ben ontzettend benieuwd naar de definitieve uitvoering van dit beeld. Als je straks aan komt fietsen over de Nieuwegracht of de Trans zul je denk ik verrast zijn door de lichtheid, verhevenheid van het beeld, dat een stukje boven de grond zweeft, terwijl het je ook aan het denken zet: wie wordt hier eigenlijk herdacht, en waarom?

Lees meer over het pausbeeld van Anno Dijkstra op de website van Vereniging Oud-Utrecht.

Lezing mini-seminar Adrianus VI online

De lezing die ik afgelopen zaterdag gaf in een volle Beelaerts van Bloklandzaal in Paushuize staat nu online op de website van de Vereniging Oud-Utrecht. Samen met de andere sprekers, met kerkhistoricus Ton van Schaik en Adrianus VI-biograaf Michiel Verweij, werd die middag een beeld geschetst van het leven van Adrianus, zijn reputatie in Utrecht en de (nu nog) meest tastbare herinnering aan de paus in Utrecht: het Paushuize.

De drie geselecteerde kunstenaars, Anno Dijkstra, Nicolas Dings en Folkert de Jong, kunnen met deze informatie hopelijk goed aan de slag en zullen in maart hun ontwerp voor een beeld van Adrianus VI inleveren. Het winnende ontwerp zal in april gekozen worden, waarna het beeld zelf op 11 november 2015 onthuld wordt.

Voor meer informatie over het beeld van paus Adrianus VI zie hier.

_JVM3557 (2)
Foto: Joeri Vermeulen.

Paushuize in decembersferen

Vandaag was een bijzondere editie van Open Paushuize: het huis in decembersferen (kerstlichtjes!) en een eindejaarsconcertje van het Okapia Ensemble om de rondleiding – en het jaar – goed af te sluiten. Hou dit ensemble in de gaten, want ze komen in 2015 terug in Paushuize!

P1040053_licht
Foto: Maurice Mourad.

Gezocht: muzikanten!

Bruidsfotografie-Paushuize-Utrecht-008

Speel je in een klein ensemble en wil je een nieuw repertoire uitproberen? Naar iets toewerken? Of gewoon eens op een bijzondere plek spelen?

Elke laatste zondag van de maand wordt Paushuize voor publiek opengesteld door de eigenaar, Provincie Utrecht. Aangezien dit sfeervolle Utrechtse monument zich uitstekend leent voor kamermuziek, zijn we op zoek naar muzikanten die een kort optreden willen verzorgen.

Jazz, klassiek, modern, alles is welkom!

Stuur een mailtje naar: bezoekpaushuize@gmail.com.

Open Paushuize

Benieuwd naar de geschiedenis achter deze serie schilderijen van paus Adrianus VI, die tegenwoordig in Paushuize hangt? Zondag 30 november is het weer Open Paushuize en geef ik vanaf 11 uur een gratis rondleiding.

Voor meer info zie www.paushuize.nl.

Huis_Paus_Adriaan,_muurschildering_op_doek_in_de_Pauszaal_-_Utrecht_-_20236481_-_RCE
De Pauszaal in Utrecht, 1911 [Beeld: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed via Wikimedia Commons]

De smaak van de negentiende eeuw

Gisteren mocht ik een rondleiding geven door Paushuize voor de vrienden van het Utrechtse Toonkunstkoor. Het programma had een negentiende-eeuws tintje: later op de middag zou een concert volgen van César Franck (1822-1890) in de Willibrordkerk (1875-1891), en tussendoor was er een lunch, geinspireerd op de menu’s van de Parijse bistro’s uit die tijd.

Het was niet moeilijk om een brug te slaan tussen Paushuize en het negentiende-eeuwse programma van die dag. Paushuize heeft, hoewel het van buiten nog grotendeels het zestiende-eeuwse gebouw is dat door paus Adriaan werd neergezet, een duidelijk negentiende-eeuws stempel gekregen. De balzaal (oorspronkelijk de vergaderzaal van de Provinciale Staten) is in 1830 aangebouwd door Christiaan Kramm en tussen 1888 en 1890 gedecoreerd onder leiding van Jacobus van Lokhorst. Van Lokhorst was Rijksbouwkundige en zag bij zijn iets oudere collega Pierre Cuypers de rijkbeschilderde interieurs van zijn kerken en het Rijksmuseum tot stand komen. Voor Paushuize koos Van Lokhorst voor een verrassende insteek: niet neogotisch of neoclassicistisch, zoals de interieurs van Cuypers, maar neo-pompeiiaans, geinspireerd op de muurschilderingen die in Pompeii werden aangetroffen. Deze keuze is uniek in Nederland: nergens anders bevindt zich een muurschildering in een dergelijke stijl.

In dezelfde tijd werd, een paar honderd meter verderop, gewerkt aan een ander groot decoratieprogramma. Het interieur van de Willibrordkerk werd ontworpen door leden van het Sint Bernulphusgilde, een Utrechtse vereniging van priesters en kunstenaars die rooms-katholieke kerken wilden inrichten in neogotische stijl. Specifiek propageerden zij een stijl die teruggreep op de lokale Nederrijnse gotiek. Met gebundelde krachten is in de Willibrordkerk een indrukwekkend Gesamtkunstwerk tot stand gekomen met houstnijwerk, gebrandschilderde ramen, smeedwerk en muurschilderingen.

De behoorlijk aanwezige schilderingen in neostijlen, vol gesjabloneerde vormen met uitgesproken kleuren, raakten in de twintigste eeuw uit de gratie. Het Rijksmuseum werd geheel gewit, de balzaal van Paushuize werd overgeschilderd in bescheiden pasteltinten en de Willibrordkerk kwam in ernstige staat van verval terecht. Het had niet veel gescheeld of we hadden nooit meer iets van deze bijzondere interieurs met eigen ogen kunnen aanschouwen. Toch zijn uiteindelijk alledrie de gebouwen in de afgelopen jaren gerestaureerd. Latere verflagen werden voorzichtig afgekrabt en zowel het Rijksmuseum als Paushuize kregen de oorspronkelijke beschildering terug. De schilderingen van de Willibrordkerk waren ernstig beschadigd, maar zijn behoedzaam teruggerestaureerd. We kunnen er nu weer doorheen wandelen en onze ogen uitkijken. Zo’n middag met rondleiding, lunch en concert maakt daarom extra duidelijk: de waardering voor de smaak van de negentiende eeuw is teruggekeerd.

De Willibrordkerk