Utrecht krijgt een beeld van paus Adrianus VI. Het beeld, dat een plaats krijgt op Pausdam in Utrecht, is een geschenk van het 75-jarige Prins Bernhard Cultuurfonds aan de inwoners van de stad.
Onlangs werd ik gevraagd om plaats te nemen in de jury die namens het Prins Bernhard Cultuurfonds afdeling Utrecht een ontwerp uit moet kiezen voor het Pausbeeld. Er waren nog twee ontwerpen over: die van Nicolas Dings en Anno Dijkstra. Beide kunstenaars waren gevraagd om een aangepast ontwerp in te dienen.
Op 8 juni hebben Nicolas Dings en Anno Dijkstra hun nieuwe ontwerp gepresenteerd. Hoewel beide ontwerpen de volledige goedkeuring konden wegdragen, was de jury was unaniem: het ontwerp van Anno Dijkstra zal dit jaar nog worden uitgevoerd. Een verrassend, uitnodigend ontwerp is het, een klassiek bronzen standbeeld op een sokkel dat geplaatst is op vier houten wiggen. Het beeld is daardoor een stukje verheven van de grond. De uitdrukking op zijn gezicht, met ogen gesloten, is krachtig en kwetsbaar tegelijk.
Het beeld bevraagt het herdenken van grootheden uit de geschiedenis. Waar een standbeeld normaal gesproken een persoon voor de eeuwigheid wil vastleggen, wordt hier een tijdelijk moment bevroren. De wiggen doen lijken dat het beeld nog niet definitief geplaatst is, maar desgewenst nog een stukje verzet kan worden. Een stukje naar voren, nee toch iets naar achter, of toch maar weer helemaal weghalen… Het wikken en wegen, veranderen en verplaatsen, is typerend voor het pontificaat van Adrianus VI, die de rooms-katholieke kerk van binnenuit op grote wijze wilde hervormen, maar daarbij op weloverwogen en bedachtzame wijze te werk ging.
Ik ben ontzettend benieuwd naar de definitieve uitvoering van dit beeld. Als je straks aan komt fietsen over de Nieuwegracht of de Trans zul je denk ik verrast zijn door de lichtheid, verhevenheid van het beeld, dat een stukje boven de grond zweeft, terwijl het je ook aan het denken zet: wie wordt hier eigenlijk herdacht, en waarom?
Lees meer over het pausbeeld van Anno Dijkstra op de website van Vereniging Oud-Utrecht.
Tot mijn achttiende jaar fietste ik elke dag door de Zuidplaspolder naar school, niet wetende dat ik eigenlijk fietste op ‘dik water’: een zeer natte en beweeglijke veengrond, bijna zeven meter onder het Normaal Amsterdams Peil (NAP) gelegen. Om die reden wordt de Zuidplaspolder ook wel het afvoerputje van Nederland genoemd. Ik vond het nooit erg bijzonder: met de uitgestrekte weilanden en akkers, rechte sloten en vooral veel tegenwind is dit vooral een erg typisch Hollands landschap. Toch behoort dit stukje landschap tot de jongste van het land: de Zuid-Hollandse droogmakerij bestaat pas zo’n honderdzeventig jaar.
Hier kwam ik pas achter tijdens mijn master Erfgoedstudies, toen ik het vak ‘Biografie van het Landschap’ volgde. In dit vak staan de verschillende manieren centraal waarop landschappen en monumenten door de tijd heen transformeerden, waarbij vergeten en uitwissen, maar ook bewust herinneren en behouden een rol spelen. Als opdracht moesten we zelf een biografie van een landschap schrijven. Ik koos de Zuidplaspolder, in de veronderstelling dat elke plek een verhaal te vertellen heeft, dus ook dat stukje land waar ik steeds overheen had gefietst. Al onderzoekende kwam ik er achter dat dit gebied, door mensenhanden gemaakt en in stand gehouden, ingrijpende transformaties heeft doorgemaakt. Door intensief turfsteken ontstond een gevaarlijk grote waterplas, die vervolgens in de negentiende eeuw weer werd drooggelegd. Ook recente veranderingen hebben hun stempel op het landschap gedrukt. Sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw verdwijnt het open landschap in een rap tempo onder woningbouw, bedrijventerreinen, glastuinbouw en een dicht netwerk van infrastructuur, een proces dat ik met eigen ogen heb zien voltrekken.
Vanmiddag was in Amsterdam de presentatie van het boek Door de lens van de landschapsbiografie, onder redactie van Jan Kolen, Hanneke Ronnes en Rita Hermans. Dit is een bloemlezing van de beste essays van de afgelopen zeven jaar uit de mastercursus ‘Biografie van het Landschap’, verzorgd door de Vrije Universiteit in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. De bijdragen in dit boek beschrijven de lange en complexe geschiedenis van landschappen vanuit een persoonlijk, sociaal, cultureel en geografisch perspectief. Mijn essay over de Zuidplaspolder staat er ook in.
Afgelopen zondag was er weer een gratis rondleiding in Paushuize, dit keer met een concert van het frisse, Utrechtse, 30 koppen tellende Kamerkoor NEXT. In hun allereerste publieke concert ooit brachten zij onder andere Sweelinck ten gehore.
Torentjes, tegeltjes, smeedwerk, metselwerk: aan ambachtelijk handwerk geen gebrek. Schuin tegenover Paushuize, op de hoek van de Trans en de Nieuwegracht, staat het wonderlijke pand Sic Semper. In voorbereiding voor Open Monumentendag Utrecht, dat dit jaar als thema ‘Kunst en Ambacht’ heeft, mocht ik er vast even binnen kijken.
Alle foto’s in dit artikel: Froukje van der Meulen
Oranjesociëteit
De herensociëteit Sic Semper werd in 1775 opgericht en lieten een eigen verenigingsgebouw bouwen op de hoek van de Trans en de Nieuwegracht, in de tuin van de voormalige Paulusabdij. De sociëteit werd ook wel een Oranjesociëteit genoemd omdat de leden ervan voorstanders waren van het stadhouderlijke bewind. Op last van Koning Lodewijk Napoleon werd de naam Oranjesociëteit verboden en werd de sociëteit omgedoopt tot Sic Semper (‘Zo is het en zo zal het altijd zijn’). Onder de leden bevonden zich veel garnizoensleden, ambtenaren, adellijken en vermogenden. Zoals de sociëteit omschreven werd in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 1844: ‘De sociëteit Sic Semper, ofschoon zonder eenigen politieken invloed, werd te allen tijde, zoals zij nu nog is, beschouwd als de voornaamste; zij heeft de meeste leden en men betaalt er de hoogste contributie’. Gezelligheid was het belangrijkste doel van de sociëteit: men dronk er drankjes, voerde gesprekken en speelde kaartspelen en biljard. Een kastelein, in dienst van de sociëteit, bediende de leden.
Uitbreiding
In 1838 werd een tweede huis aan de Nieuwegracht aangekocht en samengetrokken met het bestaande pand. De gevel werd vernieuwd en er verrees een witgepleisterd gebouw. Dit gebouw is ook afgebeeld op de huidige gevelsteen. De steeds groeiende sociëteit had meer ruimte nodig en in 1890 werd dan ook besloten een derde pand aan te kopen, de bestaande panden af te breken en een geheel nieuw gebouw op te trekken.
Voor het ontwerp werd een prijsvraag uitgeschreven, die werd gewonnen door P.J. Houtzagers (1857-1944). Hij liet zich inspireren door de middeleeuwen, maar het ontwerp vertoont ook kenmerken van de Art Nouveau. Het ambachtelijke middeleeuwse metselwerk langs de ramen en in de hoeken is rijk gedetailleerd. De torentjes doen middeleeuws aan, maar het smeedwerk is eerder Art Nouveau met weelderige bloemen. De hoge schoorsteen is naar Engels voorbeeld gemaakt. Het meest in het oog springend zijn misschien wel de tegeltableaus met bloemen en een pauw. De bloementegels zijn ontworpen door Houtzagers, maar uitgevoerd door zijn leerling Jozef Willem Nicolaas Merckelbagh (1859-1922). Het tableau met de pauw is mogelijk door Merckelbagh ontworpen, want het is ook door hem gesigneerd. De voorstellingen doen sterk denken aan het werk van William Morris met zijn Arts en Craftsbeweging. Zijn leerling J.P. Lamie heeft de gevelsteen van de Sociëteit Sic Semper gehakt en het beeldhouwwerk van de zandstenen schoorsteenmantels in de conversatiezaal en de leeszaal op de begane grond gemaakt.
Een plattegrond van het nieuwe gebouw toont op de begane grond een conversatiezaal, een biljardzaal, een grote en een kleine salon, een leeskamer, een keuken, een vestiaire en een dessertkamer. Op de eerste verdieping twee vergaderkamers, een kamer voor de commissarissen van de vereniging en de kasteleinswoning.
Niet voor altijd
Het ledenaantal nam na de nieuwbouw echter niet toe, maar liep gestaag terug. Het aantal daalde tussen 1890 en 1910 van 290 naar 113. Wat de reden voor deze terugloop in ledenaantal was, is niet precies te achterhalen; misschien heeft het te maken met de veranderingen in de standenstructuur in Nederland. De industrialisatie zorgde voor het ontstaan van een nieuwe elite, en ook verhuisden veel welgestelden rondom de eeuwwisseling naar de Heuvelrug.
In 1914 werd het gebouw verkocht aan de gemeente, die het verhuurt aan het Rijk voor de huisvesting van de Centrale Raad van Beroep. In 1979 verhuisde de Raad naar de Maliebaan en de voormalige sociëteit werd tijdelijk verhuurd aan een sportschool en een dansinstituut.
In 1989 werd het gebouw verkocht aan bouwbedrijf Jurriens, dat het in 1990 verbouwde en geschikt maakte voor 12 appartementen. Architect Aart Oosting maakte het ontwerp voor deze omvangrijke interne verbouwing. In 2001 werd het gebouw op de rijksmonumentenlijst geplaatst.
Sinds de verbouwing is Sic Semper onderverdeeld in twaalf appartementen. Hierdoor is van de oorspronkelijke interieurs niet veel meer te zien, op de betimmering en een aantal schouwen na. De hal is prachtig gerestaureerd waarbij de oorspronkelijke betimmering gekopieerd is, zodat het in de hele hal doorloopt. Het trappenhuis toont ook nog de oorspronkelijke betimmering, hier en daar wat stucwerk en ook het daklicht van glas-in-lood is indrukwekkend. Dat dit een van de meest chique plekken van Utrecht was, is misschien niet meer helemaal te zien, maar de gevel, de hal en het trappenhuis ademen de sfeer van de laat-negentiende eeuw nog voorzichtig na.
Met dank aan de syllabus ‘Geschiedenis van de sociëteit Sic Semper’, samengesteld door G. Wiechers, 2005.
Is Paushuize geschikt voor koninklijke feestjes? Afgelopen zaterdag figureerde de balzaal van Paushuize kort in het EO-programma Blauw Bloed, waarin op zoek gegaan werd naar gepaste locaties voor een koninklijk feest in Utrecht. Naast Paushuize waren ook de Parel van Zuilen en Karel V in beeld. Huismeester Lex Martens staat hier Hendrik de Groot te woord, adviseur bij officiële evenementen. De uitzending hier terug te zien.
De drie kunstenaars die door het Prins Bernhard Cultuurfonds zijn geselecteerd om een ontwerp voor een beeld van paus Adrianus te maken, hebben hun voorstellen gepresenteerd. Nicolas Dings, Anno Dijkstra en Folkert de Jong hebben voor de Pausdam ieder een eigen invalshoek gekozen. De resultaten zijn te bekijken op de website van Oud-Utrecht.
De lezing die ik afgelopen zaterdag gaf in een volle Beelaerts van Bloklandzaal in Paushuize staat nu online op de website van de Vereniging Oud-Utrecht. Samen met de andere sprekers, met kerkhistoricus Ton van Schaik en Adrianus VI-biograaf Michiel Verweij, werd die middag een beeld geschetst van het leven van Adrianus, zijn reputatie in Utrecht en de (nu nog) meest tastbare herinnering aan de paus in Utrecht: het Paushuize.
De drie geselecteerde kunstenaars, Anno Dijkstra, Nicolas Dings en Folkert de Jong, kunnen met deze informatie hopelijk goed aan de slag en zullen in maart hun ontwerp voor een beeld van Adrianus VI inleveren. Het winnende ontwerp zal in april gekozen worden, waarna het beeld zelf op 11 november 2015 onthuld wordt.
Voor meer informatie over het beeld van paus Adrianus VI zie hier.
In 2015 krijgt Utrecht een beeld van Paus Adrianus! Ter gelegenheid daarvan zal ik op 7 februari spreken op een mini-seminar van de Vereniging Oud-Utrecht. Voor info klik hier of bekijk dit filmpje van RTV Utrecht.
Vandaag was een bijzondere editie van Open Paushuize: het huis in decembersferen (kerstlichtjes!) en een eindejaarsconcertje van het Okapia Ensemble om de rondleiding – en het jaar – goed af te sluiten. Hou dit ensemble in de gaten, want ze komen in 2015 terug in Paushuize!
De nieuwste Article in de brievenbus, voor het eerst zonder dat ik me er ook maar enigszins mee bemoeid had. Niet meegelezen, geen proeven beoordeeld, niet meevergaderd. Sinds april ben ik namelijk geen redactielid meer, maar lid van de redactieraad. Des te groter de verrassing was dit mooie nieuwe nummer over kunst in de openbare ruimte, vol artikelen die ik direct wilde lezen. Binnen op de bank, welteverstaan. Regel er ook een voor jezelf op www.tijdschriftarticle.nl.
